ماه تنها قمر طبيعي زمين و پنجمين قمر بزرگ در سامانه خورشيدي است، اين کره درخشان بزرگترين قمر طبيعي نسبت به ابعاد يک سياره در سامانه خورشيدي به شمار مي رود.
کره ماه ۲۷ درصد از قطر و ۶۰ درصد از جرم اين سياره را دارد، در نتيجه جرم ماه ۱/۸۱ سياره زمين است و در ميان قمرهاي شناخته شده سامانه خورشيدي، ماه پس از قمر IO سياره مشتري دومين قمر سنگين به شمار مي رود. دليل بي همتايي ماه نسبت به ديگر اقمار سامانه خورشيدي قوي بودن کشش گرانش ماه و خورشيد نسبت به ماه و زمين است. از اين رو است که مسير آن همواره به سوي خورشيد انحنا دارد.
ماه تنها قمر طبيعي زمين و پنجمين قمر بزرگ در سامانه خورشيدي است، اين کره درخشان بزرگترين قمر طبيعي نسبت به ابعاد يک سياره در سامانه خورشيدي به شمار مي رود.
کره ماه ۲۷ درصد از قطر و ۶۰ درصد از جرم اين سياره را دارد، در نتيجه جرم ماه ۱/۸۱ سياره زمين است و در ميان قمرهاي شناخته شده سامانه خورشيدي، ماه پس از قمر IO سياره مشتري دومين قمر سنگين به شمار مي رود. دليل بي همتايي ماه نسبت به ديگر اقمار سامانه خورشيدي قوي بودن کشش گرانش ماه و خورشيد نسبت به ماه و زمين است. از اين رو است که مسير آن همواره به سوي خورشيد انحنا دارد.
ماه قابل رويت ترين جرم کيهاني براي رصد از زمين است. فازهاي ماه و مدار آن هنوز براي بسياري معما به شمار مي روند زيرا گردش ماه به دور خود و در مدار زمين هردو ۲۷.۳ روز طول مي کشد و ساکنان زمين از اين رو همواره يک طرف اين کره نقره اي را مي بينند. ماه از آن رو در تاريکي شب ديده مي شود که نور خورشيد را باز مي تاباند و مقدار سطحي که از ماه ديده مي شود به موقعيت آن نسبت به زمين و خورشيد بستگي دارد.
باوجود اينکه ماه قمر زمين به شمار مي رود، از سياره پلوتو بزرگتر است. برخي از دانشمندان آن را به عنوان يک سياره در نظر مي گيرند، اين درحالي است که چهار قمر بزرگتر از ماه در سامانه خورشيدي وجود دارند، با اين همه تاکنون کسي اين قمر را به صورت رسمي به عنوان سياره معرفي نکرده است. درباره نحوه متولد شدن ماه نظريه هاي متعددي وجود دارد، اما شواهد جديد براين اساسند که ماه درواقع تکه اي از سياره زمين بوده که در اثر برخوردي سهمگين از آن جدا شده است.
قابل قبول ترين توضيحي که تاکنون درباره نحوه متولد شدن ماه ارائه شده اين است که برخوردي عظيم مواد خام اوليه را از بدنه اوليه و مذاب سياره زمين جدا کرده و در مدار زمين قرار داده است، به گفته دانشمندان بزرگي جرمي که با زمين برخورد کرده ۱۰ درصد از جرم زمين، يعني هم اندازه مريخ بوده است.
ساختار دروني
ماه از هسته اي بسيار کوچک، که تنها يک تا دو درصد از جرم کلي ماه را تشکيل مي دهد، برخوردار است و وسعت آن ۶۸۰ کيلومتر است. بخش غالب اين هسته از آهن تشکيل شده اما مقادير زيادي سولفور و ديگر عناصر نيز در آن وجود دارد.
پوسته سنگي ماه ضخامتي برابر هزار و ۳۳۰ کيلومتر دارد از از سنگ هاي متراکم و آهني و منيزيمي تشکيل شده است. در گذشته هاي دور مواد مذاب درون پوسته خود را به سطح رسانده و در حدود يک ميليارد سال، از چهار ميليارد سال پيش تا حدودا سه ميليارد سال پيش، فوران هاي آتشفشاني را ايجاد کرده اند.
پوسته خارجي عمقي برابر ۷۰ کيلومتر دارد، خارجي ترين بخش پوسته به واسطه برخورد هايي که طي سالهاي متمادي انجام گرفته خراشيده و پرحفره شده است، قلمروي درهم شکسته و آشفته که مسيري براي دسترسي به مواد دست نخورده عمق ۹.۶ کيلومتري سطح ماه را به وجود آورده است. بر خلاف زمين، ماه نه داراي آب است، نه هوا، نه زندگي و نه ميدان مغناطيسي. با اين همه نمي توان گفت که اين کره کاملاً غير فعال است، زيرا پديده ماه لرزه مي تواند نشانه اي از وجود نوعي حرکت دروني در ماه باشد.
ساختار سطحي
سطح ماه ميليون ها سال پيش در اثر برخورد شهاب سنگها مملو از خراش و حفره شده است و از آنجايي که هيچ سيستم اقليمي برروي ماه وجود ندارد، حفره هاي ناشي از اين برخورد ها فرسوده نشده و همچنان وجود دارند.
سطح ماه به صورت ميانگين از ۴۳ درصد اکسيژن، ۲۰ درصد سيليکون، ۱۹ درصد منيزيم، ۱۰ درصد آهن، سه درصد کلسيم، سه درصد آلومينيوم، ۰.۴۲ درصد کروميوم، ۰.۱۸ درصد تيتانيوم و ۰.۱۲ درصد منگنز تشکيل شده است.
قطعاً ماه در دوران گذشته، آتشفشانهايي داشته است؛ اما غالب حفره هايي که در سطح آن ديده مي شوند، نتيجه اصابت سنگ هاي آسماني است که بعضي از آنها بسيار عظيم اند؛ براي مثال عمق حفره نيوتون ۸٬۰۰۰ متر تخمين زده شده است. مطالعاتي که تاکنون برروي اين کره درخشان انجام گرفته نشان داده که شکل روي پنهان ماه درست مانند روي آشکار آن نيست. در آنسوي ناديده ماه، حفره هاي بيشتري وجود دارند که ابعاد آنها کوچکتر از حفره هاي روي آشکار ماه است.
اتمسفر ماه
قمر زمين از اتمسفري بسيار رقيق برخوردار است از اين رو يک لايه غبار يا يک ردپا مي تواند براي چندين قرن بروري سطح ماه به جا بماند، و همچنين به واسطه رقيق بودن اتمسفر درجه حرارت ماه نيز به شدت متغير است، در روز حرارت بخش آفتابي ماه به ۲۷۳ درجه فارنهايت مي رسد درحالي که حرارت بخش تاريک ماه کمتر از منفي ۲۴۳ درجه است.
رقيق بودن اتمسفر در ماه همچنين باعث مي شود صدا قابليت انتقال خود را در اين محيط از دست بدهد و از اين رو سطح ماه مکاني خاموش و بي صدا است. همچنين عدم وجود اتمسفر به معني نبودن مولکول هاي هوا است و عدم وجود مولکول هاي هوا به معني پراکنده نشدن نور خورشيد در سطح ماه و سياه شدن آسمان ماه است. از ديگر آثار نبودن اتمسفر در ماه چهره پرخراش و گودال آن است زيرا شهاب سنگ ها پيش از رسيدن به ماه از بين نمي روند و مستقيما و به آساني به سطح ماه رسيده و با شدت به آن اصابت مي کنند.
خاک ماه تقريبا يک رنگ و در همه جا خاکستري رنگ است و با گرد و غباري پوشيده شده که اصطلاحا خاکه سنگ ناميده مي شود. ماه از صفحات زمين ساختي برخوردار نيست و از آن جا که در زمين کوه ها در نتيجه فشرده شدن اين صفحات به هم پديد مي آيند در ماه پديده کوه زايي منشا زيرسطحي ندارد و تنها بر اثر برخورد شهاب سنگ ها است که ماه داراي پستي و بلندي هايي شده است.
ويژگي هاي مداري ماه
متوسط فاصله ماه تا زمين ۳۸۴ هزار و ۴۰۰ کيلومتر است، اين کره در ۳۶۳ هزار و ۳۰۰ کيلومتري مسير مداري اش به نزديک ترين فاصله اش از زمين و در ۴۰۵ هزار و ۵۰۰ کيلومتري مدارش به دورترين فاصله اش خواهد رسيد.
خواص جزر و مدي
نيروي گرانش ماه برروي زمين اثر مي گذارد، و منجر به افزايش و کاهش قابل پيش بيني ارتفاع سطح آب مي شود که به جزر و مد شهرت دارند. جرز و مد در مقياس کوچکتر در درياچه ها، اتمسفر زمين و درون پوسته زمين نيز رخ مي دهد. مد به پديده افزايش سطح آب و جزر به کاهش سطح آب گفته مي شود. مد در بخش هايي از زمين رخ مي دهد که نسبت به ميدان گرانشي ماه کمترين فاصله و بيشترين فاصله را دارد. جزر در محدوده اي ميان اين دو منطقه ايجاد مي شود.
کشش ماه درعين حال چرخش زمين را نيز کند مي کند، اثري که به ترمز جزر و مدي شهرت دارد و مي تواند در هر قرن طول روزهاي زميني را درحدود ۲.۳ ميلي ثانيه افزايش دهد. انرژي که زمين از دست مي دهد توسط ماه جذب شده و فاصله اش را از زمين افزايش مي دهد، اين به آن معني است که ماه سالانه ۳.۸ سانتيمتر از زمين دورتر مي شود.
کشش گرانشي ماه شايد اصلي ترين عامل قابل زيست شدن سياره زمين به شمار رود، زيرا اين کشش ميزان لرزش زمين در چرخش محوري اش را متعادل کرده و منجر به پايدار شدن آب و هوا طي ميلياردها سال شده است و به اين شکل حيات اجازه رشد و نمو در زمين را يافته است.
چرا ماه به روي زمين سقوط نمي کند
زمين نيز با نيروي گرانشش ماه را به سوي خود مي کشد و اگر مي شد ماه را از گردش باز داشت، اين کره با سرعتي باورنکردني به سمت زمين آمده و با آن برخورد مي کرد. اما حقيقت اين است که ماه قرن ها است که با سرعتي برابر سه هزار و ۶۵۹ کيلومتر در ساعت به دور زمين در حال گردش است. در اثر اين گردش، نيروي گريز از مرکزي به سمت خارج ايجاد مي شود که شدت آن با نيروي گرانش زمين که به سمت داخل کشش دارد، برابري مي کند. اين دو نيروي مخالف، اثر يکديگر را بطور متقابل خنثي مي کنند، به نحوي که ماه هموراه بر مدار خود باقي مي ماند.
گرفت ها
طي کسوف يا خسوف، يا ماه گرفتگي و خورشيد گرفتگي، ماه، زمين و خورشيد در خطي تقريبا مستقيم يا مستقيم قرار مي گيرند. در ماه گرفتگي زمين مستقيما در ميان ماه و خورشيد قرار مي گيرد و سايه زمين سطح ماه را به صورت نسبي يا کامل مي پوشاند. ماه گرفتگي تنها زماني مي تواند رخ دهد که ماه کامل باشد.
فصل ها
محور گردش زمين به دور خودش نسبت به استوا از انحرافي برخوردار است که باعث مي شود نيم کره شمالي و جنوبي زمين متناسب با زمان گاه به سوي خورشيد و گاه به دور از خورشيد قرار بگيرند و به اين شکل فصل ها به وجود مي آيند. انحراف محور زمين نسبت به خط استوان ۲۳.۵ درجه است درحالي که ماه از انحرافي ۱.۵ درجه اي برخوردار است و به همين خاطر است که در ماه هيچ فصلي وجود ندارد، اين به آن معني است که بخش هايي از ماه هميشه زير نور خورشيد قرار مي گيرند و بخش هايي ديگر هميشه در تاريکي به سر مي برند.
فازهاي ماه
خورشيد خود مي درخشد، و بازتاب نورش از ماه باعث مي شود ساکنان زمين بتوانند ماه را نيز ببينند. اگر رخ آشکار ماه به طور کامل تحت تابش نور خورشيد قرار بگيرد، ماه از زمين به صورت قرص کامل ديده مي شود، اما اگر نور خورشيد تنها بخشي از سطح ماه را روشن کند، بر اساس ميزان ميزان تابش نور خورشيد ماه به شکل هلال باريک نوري، نيم قرص و يا به صورت يک قرص گرد نوراني ديده مي شود؛ پديده اي که به فازها يا صورتهاي مختلف ماه شهرت دارد.
درحدود هفت روز پس از ماه نو، ماه از ديد ساکنان زمين از پهلو مورد تابش نور خورشيد قرار مي گيرد. در اين شرايط انسان نيمي از ماه را تاريک و نيم ديگر را روشن مي بيند، وضعيتي که به يک چهارم نخست شهرت دارد. هفت روز پس از آن، ماه از ديد زمين در مقابل خورشيد قرار مي گيرد و قرص کامل ديده مي شود، پس از آن است که قطر قسمت نوراني ماه کاسته شده و هفت روز پس از بدر يا قرص کامل، وضعيت يک چهارم دوم ايجاد مي شود، يعني ماه از ديد زمين در سمت راست يا در غرب خورشيد قرار مي گيرد و در نهايت دوباره به وضعيت ماه نو باز مي گردد.
ماموريت هاي اکتشافي ماه
ماه به عنوان درخشان ترين جرم در آسمان شب سياره زمين، هزاران سال است که راهنماي انسان ها بوده است، براي مثال ماه هاي تقويم زمين برابر يک چرخش کامل ماه به دور زمين است. گذشتگان توصيف هاي متفاوتي از ماه داشتند، کاسه آتش يا آينه اي که زمين را باز مي تاباند از جمله اين توصيف ها است. اما فلاسفه يوناني مي دانستند که ماه کره اي است که در مدار زمين در حرکت است که با بازتاباندن نور خورشيد در شب قابل ديدن مي شود. يوناني ها همچنين باور داشتند بخش تاريک ماه از دريا پوشيده شده و بخش درخشان آن خشکي است.
اولين انساني که با استفاده از تلسکوپ برروي ماه رصد هاي علمي انجام داد گاليله بود، وي در سال ۱۶۰۹ طي اين رصد ها سطح ناهموار و خشن ماه را به تصوير کشيد که با باور عموم که ماه را داراي سطحي نرم و صاف مي دانستند، متفاوت بود.
انسان تاکنون ۷۳ مأموريت فضايي به سوي ماه و برروي سطح ماه انجام داده است. تغييرات حرارتي شديد روي ماه و همچنين تشعشات مرگبار کيهاني و احتمال برخورد مداوم شهاب سنگ ها هرنوع امکان سکونت انسان برروي اين کره را از بين برده و به حداقل رسانده است. در اين ميان پژوهشگران آژانس فضايي ژاپن موفق به کشف حفره اي گدازه اي در ماه شده اند که به اعتقاد آن ها اين حفره مکاني مناسب براي ساخت اقامتگاه هاي فضايي در آينده اي نه چندان دور خواهد بود. سفر به ماه با وجود تکنولوژي هاي امروزي درحدود سه روز طول مي کشد. کره ماه تنها جرمي است که انسان ها تاکنون برروي آن قدم گذاشته اند.
درسال ۱۹۵۹ شوروي سابق اولين فضاپيماي خود را براي برخورد با سطح ماه به سوي اين کره روانه کرده و اولين تصوير از بخش ناپيداي ماه را به ثبت رساند. در سال ۱۹۶۹ سازمان ناسا اعلام کرد که نخستين فضانوردانش، نيل آرمسترانگ و باز آلدرين طي ماموريتي نفس گير به نام آپولو بر سطح ماه فرود آمده اند، اين دو فضانورد حين بازگشت ۳۸۲ کيلوگرم از خاک و سنگ هاي ماه را براي مطالعه و بررسي با خود به زمين آوردند.
تحقيقات و مطالعات برروي ماه پس از وقفه اي طولاني در دهه ۱۹۹۰ با آغاز ماموريت روباتيک کلمنتاين و جستجوگر ماه ناسا از سر گرفته شد. هردو ماموريت احتمال وجود آب در قطب هاي ماه را زنده کردند، نشانه هايي که در سال ۲۰۰۹ با پرتاب مدارگرد اکتشافي ماه و رصدگر حفره هاي ماه به اثبات رسيد. مدارگر اکتشافي ماه در سال ۲۰۱۱ دقيق ترين نقشه از ماه را به زمين ارسال کرد.
برچسب:
نویسنده: علیزاده
تاريخ: پنجشنبه
10 مرداد
1392 ساعت: 8:55
